2. Dünya Savaşında Türkiye’nin Başında Kim Vardı? İzmir’den Bakınca
Tamam, öncelikle kafanı karıştırmayayım; 2. dünya savaşında Türkiye’nin başında kim vardı sorusunun cevabı, tarih derslerinden aşina olduğumuz Mustafa Kemal Atatürk değil, evet, o biraz önceki nesillerin hikâyesi. Türkiye, 2. Dünya Savaşı’na girip girmemek arasında gidip gelirken, ülkenin başında dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü duruyordu. Şimdi bunu bir arkadaş ortamında anlatacak olsam, “İsmet Abi, savaşta oyalanıyor, biz de İzmir’de tramvay bekliyoruz” derdim. Ama hayır, biraz daha ciddi olalım… ama ciddi ciddiyeti, İzmir mizahıyla karıştıracağım tabii ki.
İzmir’de Günlük Hayattan Savaş Tarihine Geçiş
Geçen gün Alsancak’ta çay bahçesinde oturuyordum, yan masada iki amca tartışıyorlardı:
“2. dünya savaşında Türkiye’nin başında kim vardı, hatırlıyor musun?”
“Valla İsmet İnönü, değil mi?”
“Evet ya, doğru hatırlıyorsun!”
Ben de kendi kendime düşündüm: Türkiye savaşta aktif rol almamış, ama diplomasi sahasında tam bir “strateji ustası” vardı. İzmir’in sıcağında, çayımı yudumlarken, kafamdan geçenler: “Ya bu adam savaşın tam ortasında nasıl sakin kalıyor? Ben sabah kahvemi döktüm, bütün günümü mahvettim.” İşte İnönü, tıpkı benim gibi ama onun çay dökme değil, savaş dengesiyle uğraşması gerekiyordu.
İsmet İnönü ve ‘Savaş mı? Yoksa Kahve mi?’ Kararı
İnönü’nün en bilinen özelliklerinden biri, soğukkanlılığıydı. Düşünsene, Almanya ve Müttefikler arasında dengeleri tutmak zorundasın, hem de savaşın ortasında. Bazen kendi kendime soruyorum: “İzmir’de tramvay beklemek, 2. dünya savaşında strateji belirlemek kadar stresli mi?” Cevap: Hayır. Ama ben yine de tramvay beklerken İnönü’yü kıskanıyorum.
Bir gün kafamda şöyle bir diyalog geçti:
İç sesim: “Ya, bu İsmet Abi’nin işi kolay mı sence?”
Ben: “Kolay değil tabi ama senin tramvay beklemen de kendi çapında dramatik.”
Bu ikili haller, yani dışarıya esprili görünen ama içten içe her şeyi analiz eden tarafımız, aslında Türkiye’nin savaştaki duruşuna çok benziyor. Tarafsızlık, strateji ve biraz da sabır.
Türkiye’nin Tarafsızlığı ve İzmir Mizahı
Türkiye, 2. dünya savaşında resmi olarak tarafsız kaldı. Yani savaşta aktif bir cepheye girmedi. Düşünsene, herkes savaşırken sen kenarda durup strateji yapıyorsun; ama bunun yanında hem halkını korumak, hem ekonomiyi ayakta tutmak zorundasın.
İzmir’de yaşayınca, bu tarafsızlığı şöyle hayal ediyorum: Arkadaşın sana “Ben bu filmi izliyorum, sen de izle” diyor, sen “Hayır ben izlemem, kendi çapımda strateji kuruyorum” diyorsun. Ama aslında izliyorsun, sadece “ben tarafsızım” numarası yapıyorsun. Türkiye de aynen bunu yaptı. İsmet İnönü’nün kenarda durup savaş dengelerini gözetmesi, aslında biraz da “ben İzmir’de tramvay bekliyorum ama etrafı izliyorum” halleriyle benzeşiyor.
İnönü’nün Karar Anları ve Gündelik Hayat Benzetmeleri
İnönü, savaş sırasında alınacak kararları tek başına vermiyordu tabii, ama nihai sorumluluk onda. Bir gün kendime bakıp dedim ki: “Ya ben arkadaş ortamında hangi espriyi yapacağımı düşünürken bile stres oluyorum. Bu adam ülkeyi yönetiyor, her gün olası savaş planlarını düşünüyor.”
Bir mizahi örnek: İzmir’de kahve siparişi verirken, garson soruyor:
“Sade mi, şekerli mi?”
Ben: “Sade, İsmet Abi gibi dengeli olsun.”
İşte bu iç sesle, mizahi yaklaşımı birleştirmek, Türkiye’nin 2. dünya savaşı dönemi dış politikasına da ışık tutuyor. Tarafsız ama stratejik, sakin ama hazırlıklı, gülümseyen ama ciddi.
Arkadaş Ortamında 2. Dünya Savaşını Tartışmak
Düşünsene, arkadaşlarla oturuyoruz, biri soruyor:
“2. dünya savaşında Türkiye’nin başında kim vardı?”
Ben: “İsmet İnönü, ama merak etme, savaşta aktif değildi. Hani tıpkı bizim sabahları geç kalkıp ders çalışıyormuş gibi bir şey.”
Herkes güler, ama aslında mantık orada: Türkiye savaşa girmedi, diplomasiyle savaşı yönetti. Ben de bazen hayatta, küçük stratejilerle günü yönetiyorum. Ama farklı olarak, ben kahvemi döküyorum, o ise savaş dengelerini.
Sonuç: İzmir’in Genç Gözüyle Tarih
2. dünya savaşında Türkiye’nin başında kim vardı sorusuna cevap verdik: İsmet İnönü. Ama bu cevabı sıradan vermek yerine, İzmir’de yaşayan bir genç gibi düşünürsek, dışarıya esprili görünen ama içten içe derin düşünen bir perspektif kazanıyoruz. İsmet İnönü’nün tarafsızlığı, stratejisi ve sabrı, İzmir’in sıcak kahve kokusu ve tramvay bekleme halleriyle birleşince hem ciddi hem komik bir tablo ortaya çıkıyor.
Sonuç olarak, tarih derslerinde öğretilen rakamlar, isimler ve tarihler kadar, olayların arkasındaki insani yanları görmek de önemli. Türkiye savaştan uzak durdu ama yöneticisi stratejiyle hareket etti. Ben de İzmir’de kahvemi yudumlayıp tramvayı beklerken, hem gülüyorum hem düşünüyorum. Belki de tarih dediğimiz şey, sadece rakamlar değil, aynı zamanda bizim iç sesimizle kurduğumuz diyaloglardan oluşuyor.
—
Bu yazıda hem mizahi yaklaşımı hem içsel düşünceyi birleştirerek, Türkiye’nin 2. dünya savaşı dönemindeki liderini ve politik duruşunu, günlük hayatla bağladım.